KROVOVI I OGNJIŠTA SELA DOBRIČA: DONJE CRNATOVO – TRADICIJA OSNOVNOG ŠKOLSTVA U OVOM SELU ZNATNO DUŽA OD JEDNOG VEKA

Donje Crnatovo je smešteno desno od regionalnog puta Prokuplje – Topličko Kočane i jugoistočno 8 kilometara od Žitorađe. Okruženo je atarima Badnjevca i Gornjeg Crnatova i Gornjeg i Donjeg Drenovca. Prostire se na ukupnoj površini od 657 hektara od čega su 543 hektara pod oranicama.

Za razliku od ostalih sela na današnjoj teritoriji opštine Žitorađa, koja se pominju u turskom defteru iz petnaestog veka, Donje Crnatovo nije navedeno, ali to ne znači da nije postojalo pre popisa iz 1444-1445. godine. Na ovaj zaključak navodi i podatak da u pomenutom defteru nedostaje nekoliko prvih stranica.

Među priložnicima za obnovu crkve Sv. Prokopija u Prokuplju u prvom Tefteru vladike niškog Joankija iz 1734. godine pominju se i „…ot Gorne Crnatovo Nikola, od Done Crnatovo Riza…“ Ovaj tefter se čuva u patrijaršijskoj crkvi u Sremskim Karlovcima.

Selo je staro i potpadalo je pod tursku vlast kao vlasništvo nekog turskog bega. Prema predanju o postanku sela najstariji domaćini bili su Krsto i Marko, obojica poreklom iz Pukovca (današnja opština Doljevac). Kuće su im bile na dva udaljena brega, što je begu otežavalo prikupljanje danka. Zato beg naredi da se Krstko i Marko presele na mesto koje im je on odredio, ali oni odbiju. Onda ih beg preseli tako što im naredi da jedan drugome pođu u susret, polazeći istovremeno sa svojih bregova. Na mestu gde su se susreli podignu novo selo i nazovu ga Donje Crnatovo, kao uspomenu na „crni dan“ kada su se pomerili sa svojih pradedovskih ognjišta i sišli sa bregova u „donje“ nizine.

Starosedeoci u Donjem Crnatovu vode poreklo iz Pukovca i sa Vlasine a u devetnaestom veku ovde su se doselili i neki iz Držanovca i okoline Kruševca, dok Anđelkovići vode poreklo iz Crne Gore. Zato ih nazivaju „Crnogorčad“. Među prvim doseljenicima u selu pominju se Veljkovići i Markovići. Stošići su iz okoline Užica.

Prema državnom popisu iz 1878. godine Donje Crnatovo je imalo 29 poreskih glava a prema crkveom popisu iz 1900. godine 30 domaćinstava. U 1961. godini selo je imalo 709 a dve decenije kasnije 554. stanovnika. Broj domaćinstava povećan je u tom periodu sa 145 na 151. U petogodišnjem periodu (1990-1994. godine) rođena su ukupno dvadeset i četiri deteta.

Škola u Donjem Crnatovu osnovana je krajem devetnaestog veka i pored škole u Žitorađi, Đakusu i Dubovu nastarija je u opštini Žitorađa. U pismu koje je načelnik Sreza dobričkog uputio 24. avgusta 1880. godine Načelstva Okruga topličkog obaveštava da je opština Badnjevačka podigla novu školu u Crnatovu, gde joj je i sudnica. On dalje opisuje da je škola istina podignuta od slabog materijala ali da odgovara potrebi jedne osnovne škole u selu i na kraju moli da se za istu učitelj što pre postavi.

Da se otvori stalna četvororazredna škola odlučio je ministar prosvete i crkvenih poslova o čemu pismom od 26. septembra 1898. godine obaveštava načelika Sreza dobričkog u Prokuplju. Predsednik suda opštine Donje Crnatovačke, koji je u to vreme imao široka ovlašćenja i nadležnosti, 2. oktobra iste godine, obaveštava načelnika Sreza dobričkog „da su nužne potrebe školske kao u učila nabavljena“ i da će ovu školsku opštinu sačinjavati sela Donje Crnatovo, Gornje Crnatovo, Grudaš, Toponica, Gornji Drenovac, Donji Drenovac, Badnjevac i Jasenica. Do tada su đaci iz Toponice, Grudaša i Jasenice pohađali školu u Žitorađi.

Prva učiteljica je bila Vasilija Popović iz Niša, koja se ovde zadržala punih šest godina a 1905. godine prešla u Beli Potok (tadašnji timočki okrug). Umesto nje postavljen je učitelj Dimitrije Grudanović, zatim Strašimir Ružić, koji je u ovom selu službovao četiri godine. Najduže se zadržao učitelj Vicko Vastić, koji je ostao u veoma lepom sećanju starijih generacija. Radio je ovde sve do 1925. godine kada je otišao u Prilep na službu.

Danas osmorazrednom odeljenju u Donjem Crnatovu pripadaju i četvororazredna odeljenja  u Drenovcu, Gornjem Crnatovu, Grudašu i Badnjevcu. U minuloj školskoj godini pohađalo je 150 učenika. U istoj zgradi vaspitno-obrazovnim radom Dečjeg vrtića „Prva radost“ Žitorađa od pre 24 godine obuhvaćena su i deca predškolskog uzrasta iz ovih šest sela.

Pored škole je uz asvaltni put Zdravstvena ambulanta Doma zdravlja Žitorađa koja je 1997. godine zapošljavala pet radnika od čega dva lekara, jednog zubara i dva medicinska tehničara . Zdravstvenu zaštitu ovde ostvaruju i osiguranici iz susednih sela.

Uz školstvo i zadrugarstvo ovde imalo je dugu tradiciju. Zemljoradnička zadruga „Pobeda“ osnovana je 1956. godine i bavila se proizvodnjom pšenice, kukuruza, suncokreta i drugih kultura. Organizovan je otkup krompira, pasulja, grožđa, šumskih i drugih proizvoda. Od pečurki ovde su zastupljene „lisičarke“ i  „vrganj“. Ima ih u Crnatovačkoj šumi, kod  Asanovca i drugih mesta.

Zemljoradnička zadruga „Pobeda“ 1997. godine u svom sastavu imala je farmu junica kapaciteta 300 grla u turnusu, živinarsku farmu koka nosilja kapaciteta 12.000 komada, mašinski park, ekonomiju od 60 hektara i pod zakupom oko 80 hektara zemlje, kao i 15 sopstvenih prodavnica.

Razvoj i poslovni uspesi „Pobede“ neraskidivo su vezani za Desimira Miladinovića, dugogodišnjeg radnika i direktora koji je ceo svoj radni vek proveo u ovom kolektivu. U periodu velike inflacije i sankcija jedina je ova zadruga imala investicije. Miladinović je više godina bio na čelu Mesne zajednice Donje Crnatovo, tri puta je biran za odbornika Skupštine opštine Žitorađa, a bio je i Narodni poslanik.

Stanovništvo ovog sela se pretežno bavi poljoprivredom a posebno ratarskom proizvodnjom i stočarstvom. Preko sedameset odsto domaćinstava ima traktore a skoro svako je imao stoku i živinu. Donje Crnatovo je  bilo poznato i po tradicionalnoj izložbi stoke i po kvalitetnik sortama goveda. Pre četvrt veka u zgradi Zadružnog doma ovde je otvoren i pogon niške četkare „Nada Tomić“.

Selo krasi Hram Svetog Simeona Mirotočivog, čija je gradnja započeta 2004. godine. Ikonostas i kompletno freskopisanje urađeno je u periodu od 2008. do 2009. godine. U veoma je dobrom stanju. Dimenzije hrama su  11×5 metara a u produžetku nalazi se i zvonik dimenzije 3×2,5 metara.

Većina domaćinstava ima kupatila i savremeno uređena dvorišta koja su pred širokih ulica i seoskih puteva paralelno postavljenih tako da se selo deluje kao urbanihzovano i po ovom „imidžu“ je prepoznatljivo. Prodajnu merežu činilo je pet prodavnica. Mladi su imali veliku salu za priredbe i zabave, koja je danas u funkciji. No, i pored toga, devojke se udaju u gradu a ima dosta neoženjenih mladića. Na selu ostaju i zbog vezanosti za roditelje koji nisu u mogućnosti da obavljaju poljoprivredne radove.

Selo ima veterinarsku stanicu i poštu. Aktivan je bio i fudbalski klub „Pobeda“. Fudbalsko igralište je pored mlinske zgrade. Panoramu sela obogaćuje i nekoliko pčelinjaka: Gojka Markovića, čika Lime, Raše i Srbijanke, Ivice Krstića i drugih. Prava blagodet za miran i plodan život na selu.

Već dve godine održava se tradicionalno „Veselo veče“ u ordinaciji Narodne biblioteke i Mesne zajednice Donje Crnatovo.  Prošle godine ispred nekadašnjeg Zadružnog doma predstavili su se instrumentalisti, pevači, plesači, etno grupe i kulturno – umetnička društva iz četiri okruga, koji su pred brojnim gledaocima i gostima potvrdili da su neumorni čuvari tradicije i nematerijalnog kulturnog nasleđa.

Autor teksta: Ljubiša Milošević

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *