ISTINITA PRIČA O KRALJU PETRU PRVOM, KOJI JE POSETIO GORNJI DRENOVAC KOD ŽITORAĐE 9. NOVEMBRA 1915. GODINE

„KRALJU, VI BEGATE, A KUDE ĆEMO MI?“

KRALJ JE OBJASNIO DA SRPSKA VOJSKA NE BEŽI VEĆ DA KREĆE U PROTIVNAPAD NA LESKOVAC („LESKOVAČKI MANEVAR“). TAKO SU SRPSKI VOJNICI 11. NOVEMBRA 1915. OSTVARILI POBEDU NA LEVOJ OBALI PUSTE REKE PROTERAVŠI BUGARSKE SNAGE KOJE SU SE DALE U BEKSTVO I SA DESNE OBALE PUSTE REKE

U leto 1915. godine Srbija se našla u izuzetno teškoj situaciji. Napadnuta je sa severa i zapada od Austrougarske i Nemačke, i mučki, bez objave rata sa istoka od Bugarske. Srpska vojska od 420 000 vojnika raspoređena na preko hiljadu kilometara fronta, posle kraćeg otpora, bila je prinuđena na povlačenje. Tako je počeo težak i neizvestan put odstupanja koji će se završiti albanskom golgotom.

Sa vojskom se kretao i kralj Petar I Karađorđević. On je svoje povlačenje počeo iz Topole, u kojoj je proveo najveći deo 1915. godine, angažujući se na izgradnji crkve, odnosno zadužbine. Napustivši Topolu izvesno vreme je proveo u Kragujevcu, a potom u Nišu. Interesantno je napomenuti da se u svome odstupanju, i on približavao frontu. Očit primer za to je njegov bezuspešan pokušaj da iz Niša ode u Knjaževac, koji je u međuvremenu već bio zauzet od Bugara, o čemu saznaje u putu, a zatim u Vranje, koje je zadesila ista sudbina. Onemogućen da ode u Knjaževac ili Vranje, odlazi u Leskovac, a otuda u Ribarsku banju, pa preko Ćuprije i Jagodine do Bagrdana. Iz Bagrdana se vraća do Ćuprije, a odatle preko Paraćina odlazi u Kruševac. Tu je video mase uplašenog naroda u bekstvu i vojsku u rasulu, što je uticalo na njega da napusti ovaj grad i da se uputi ka Prokuplju.

Prema Prokuplju kralj je krenuo ujutro 6. novembra 1915. godine, kako je zabeleženo u njegovom Ratnom dnevniku i u knjizi Dragoljuba Živojinovića o njemu. Do Zlatara,(danas naselje opštine Brus) i Štitara (danas naselje grada Kruševca) automobil se probijao kroz blato i narod, ali odatle nije mogao dalje. Morao je da čeka volove da izvuku automobil, tu je započela vožnja na topovskoj kari koja je ostala ovekovečena kao simbol kraljevog požrtvovanja i skromnosti. Tako je bilo sve do Blaca, gde su ušli u automobil koji je u međuvremenu stigao.

U kasnim popodnevnim časovima, prispeli su u Prokuplje, umorni od teškog puta. U Prokuplju se smestio u kući trgovca Milana Mišića Lešjanina. Iste večeri, posetio ga je Vojvoda Stepa Stepanović, koji se žalio da nije imao hrane za vojsku koja se, iako premorena, hrabro držala. Kralj i pratnja zadržali su se u Prokuplju sedam dana. To je omogućilo kralju da obilazi pojedine položaje i jedinice, razgovara sa oficirima, političarima i narodom.

Već narednog jutra, 7. novembra, pošao je u Aleksandrovo (naselje današnje opštine Merošina) da obiđe svoje ispisnike (trećepozivce) iz Timočke divizije, na položajima kod Mramora (naselje današnje gradske opštine Palilula). Pri povratku, sreo je generala Gojkovića, čije su trupe, odlukom Vrhovne komande ušle u sastav druge armije. Tada je saznao i za sadržaj odgovora ruskog cara Nikolaja II prestolonasledniku njegovom sinu Aleksandru, koji je tražio pomoć. Car je savetovao strpljenje i obećanje da će hrana stići u toku narednih deset dana. Na to je kralj Petar primetio: „Lako je njima govoriti, ali nama hrana nedostaje“.

Zabeleženo je da vojska i narod pljačkaju sve što nađu. Narednog dana, 8. novembra nije napustio Prokuplje. Vesti o stanju vojske i prilikama na frontu bile su sve nepovoljnije. U 9 časova, saznao je da je pao Leskovac, a uveče, u 18 časova, da je zauzet Aleksinac. Govorilo se da je i Kruševac bio u neprijateljskim rukama. Ni druge vesti nisu bile prijatne. Komandant Timočke divizije, pukovnik Voja Živković, javljao je da njegove trupe nisu htele da se bore i da su napuštale ratište, kao i da je veliki broj topova pao u ruke neprijatelju. Treća armija generala Jurišića, zbog rđavih puteva, nije bila u stanju da se povlači preko Jastrebca.

Uprkos tome, provejavala je i nada. Kralj se nadao da će vojvoda Stepa Stepanović, ojačan nekim divizijama, možda prihvatiti bitku sa napadačima. To nije bilo sigurno, jer je kralj zabeležio i ove reči: „Stepa desperira“. Od političkih vesti saznao je da je u Grčkoj pala Venizelosova vlada. Do promene je došlo i u Engleskoj gde je Parlament odlučio da pruži pomoć Srbiji. Kralj je smatrao da je to bilo uzalud: „Svi kasne kao vatrogasci“, primetio je.

Kralj je nastavljao svoje obilaske i razgovore, uveren da je to njegova dužnost. Ujutro, 9. novembra 1915. godine, obišao je sa vojvodom Stepanovićem, položaj Široko polje, Lozište, kod Gornjeg Drenovca, sela jugoistočno od Žitorađe. Stanje nije bilo bolje od onog na drugim ratištima. U svom dnevniku kralj je zabeležio: „Na putu sretali smo razvučene četice mestimice. Koji hoće i neće da idu na svoje položaje. Gore je bilo komandi pukova koja se žaljaše da vojnici neće da se biju i posle deset metaka povlače se.“

Zabeleženo je da su prethodnog dana bugarske trupe zauzele Kara-Hasanove livade, koje su vojnici Četrnaestog puka napustili nakon desetak ispaljenih metaka. Pratio je vojvodine razgovore i naredbe oficirima, ali je sve bilo uzalud. Ni sam vojvoda nije više verovao u svoju vojsku. „Vojvoda Stepa očajava što ih ne može (Bugare-prim. Dragoljub Živojinović) napasti jer nema više pouzdane vojske“, zabeležio je kralj Petar.

Po povratku u Prokuplje, saznao je za proglas vojvode Putnika upućen vojsci, u kome je poziva da nastavi da se bori. I narednog dana, 10. novembra, posetio je iste položaje gde je obišao nekoliko pukova. Vesti su bile rđave: pali su Kraljevo, Kruševac, mnogi vagoni, topovi, hiljade zarobljenika, municijska kola. Rasulo je bilo na svim stranama: pljačka, predaja, odbijanje da se bori, porazi. Srbija je nestajala pred kraljevim očima, kako je naveo u svojoj knjizi Dragoljub Živojinović.

Od istoričara Predraga Pavlovića, nekadašnjeg načelnika katedre vojne istorije pri Vojnoj akademiji, koji danas živi u Gornjem Drenovcu saznajemo detalje vezane za kratak boravak kralja u ovom selu: „ Tada je kralj Petar prilikom kraćeg zadržavanja u Gornjem Drenovcu razgovarao sa meštanima sela grejući se uz ognjište u kući Vojinovića. On je posle razgovora otišao preko Kosančića u Gornje Brijanje i odatle u crkvu u tom selu. Uz blagoslov nastavio je kretanje sa svojom svitom. Tu kada je došao i spustio se na levu obalu Puste reke sazvao je komandante na čelu sa vojvodom Stepom Stepanovićem. Ukorio ih je na njihovo držanje i dao zadatak da se po svaku cenu mora zauzeti objekat Dobra glava i odbiju bugarske snage ka desnoj obali Puste reke. Snage Druge armije ojačane Moravskom divizijom drugog poziva i pod njegovom komandom prešle su u napad“.

Rade Mladenović iz Gornjeg Drenovca potomak ugledne familije „Čubre“ o boravku kralja Petra u ovom selu kaže: „S kolena na koleno, već više od sto godina prenosi se priča o kralju Petru i babi Veni Ganić. Naime, Vena je bila uporna da priđe kralju koji je dao znak svojoj pratnji da je puste da mu priđe. Ona se tada obratila kralju: „Kralju, vi begate, a kude ćemo mi?“ Kralj je smireno objasnio da vojska ne beži već se sprema za protivnapad ka Leskovcu.

Istoričar Jovan V. Jovanović u Leskovačkom zbroniku je zabeležio da je tačno u 6 časova i 30 minuta 11. novembra počeo žestok napad srpskih jedinica na Bugare. Pod pritiskom srpskih jedinica Bugari su počeli da se povlače. Kada su došli do reke, prelaz je bio gotovo nemoguć. Srpska artiljerija, koja je 10. novembra ćutala, otvorila je žestoku vatru na bugarska artiljerijska gnezda. Sem toga, stala je gađati ona dva mosta na Pustoj reci kod Stuble i Gornjeg Brijanja. Onaj most kod sela Stuble bio je razoren, pa je ostao samo most kod Gornjeg Brijanja, ali i on je bio nepogodan, jer su oko njega stalno padale granate srspke artiljerije.

Gonjeni srpskom vojskom, Bugari su poleteli u reku i mnogi su u njenoj matici našli smrt. Mnogi su pali pod kuršumima srpske pešadije, a isto tako mnogi izgubili živote od ubitačne vatre artiljerije. Razbijeni na levoj obali Puste reke, Bugari se nisu mogli zadržati ni na desnoj obali, već su se dali u stravično bekstvo.

Bitku u Pustoj reci neki nazivaju „Leskovački manevar“, dok joj drugi daju ime „Naša pobeda kod Leskovca“. Inače, ova bitka se odigrala u regionu Leskovačke kotline, daleko od Leskovca na oko 30km, na severozapadu. Bitka kod Leskovca se desila tri dana pre ovoga i predstavljala je za našu vojsku jedan mučan poraz sa rastrojavajućim dejstvima na srpske jedinice.

Kralj Petar je napustio Prokuplje ujutro 13. novembra i krenuo prema Kuršumliji, današnjoj opštini Topličkog okruga. Iste večeri, nemačke trupe ušle su u Prokuplje. Kralj se zadržao jedan dan u Kuršumliji, odakle je na zahtev generala Jurišića produžio put Prištine, gde je stigao 15. novembra, u ranim popodnevnim časovima.

 

Ljubiša MILOŠEVIĆ, novinar i publicista

(Deo teksta objavljen u “Slovu juga”, broj 17, mart 2019.)

1 komentar

  1. Lep tekst, svedočanstvo vremena. Susret naroda sa kraljem u sudbonosnim vremenima. Ovaj događaj je bio prepričavan u našoj kući od strane naše prababe Ljubice koja je 1914. godine rodila sina, Budimira, čiji je muž Svetozar poginuo na Ceru istog dana kada mu je stigla vest da je dobio sina.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *